Chủ nhật, 23-11-2014 - 13:46

Nghiên cứu trao đổi

Tìm hiểu phương pháp dạy học nêu vấn đề

Trong quá trình đổi mới giáo dục đào tạo ở nước ta hiện nay, vấn đề đổi mới phương pháp đào tạo được xem là một khâu then chốt. Do đó, việc nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp đào tạo tích cực nhằm mang lại chất lượng mới và hiệu quả đào tạo cao đã và đang nhiều nhà quản lý và nghiên cứu giáo dục, cán bộ giáo viên các trường chuyên nghiệp quan tâm, đặc biệt là phương pháp dạy học nêu vấn đề. Phương pháp dạy học nêu vấn đề đã được nhiều trường áp dụng và bước đầu cho những kết quả tốt.

 

Cùng với sự phát triển của đất nước, nền giáo dục của chúng ta từng bước được đổi mới. Đảng ta xác định: Giáo dục- đào tạo là “Quốc sách hàng đầu”, “là động lực đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, vươn lên trình độ tiên tiến trên thế giới”. Công cuộc đổi mới đất nước, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng đang đặt ra những đòi hỏi bức xúc. Vì vậy, trong những năm gần đây, các nhà khoa học giáo dục, các giáo viên nước ta đã và đang tiếp cận những phương pháp dạy học tiên tiến trên thế giới. Trong đó, đáng chú ý là phương pháp dạy học nêu vấn đề. Việc nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học này đã được tiến hành tại một số trường và thu được những kết quả đáng kể. Theo G.S Nguyễn Ngọc Quang, phương pháp dạy học nêu vấn đề là: “một hệ phương pháp phức hợp”. Vậy thực chất phương pháp dạy học nêu vấn đề là gì? Và dạy như thế nào? Các nhà nghiên cứu, giảng viên đã đưa ra nhiều nhận định khác nhau, nhưng nhìn chung không có sự khác biệt và mâu thuẫn lớn.

1.Bản chất của phương pháp dạy học nêu vấn đề ( DHNVĐ).

Phương pháp dạy học đại học là cách thức, là con đường, là phương tiện để đạt được mục đích dạy học đại học. Mỗi phương pháp được quy định bởi những mục đích và nội dung của mỗi môn học, mỗi ngành khác nhau. Vì vậy, có nhiều phương pháp dạy học đại học khác nhau như: Phương pháp thông báo- tái hiện, phương pháp giải thích- tìm kiếm bộ phận, phương pháp nêu vấn đề- nghiên cứu… Theo lý luận dạy học cộng tác của G.S Nguyễn Ngọc Quang, quá trình dạy học là một hệ toàn vẹn gồm: khái niệm khoa học, học và dạy. Học là quá trình tự điều khiển việc chiếm lĩnh khái niệm khoa học dưới sự điều khiển sư phạm của giáo viên. Còn dạy là điều khiển hoạt động học, làm sao cho người học đi tới đích là chiếm lĩnh khái niệm khoa học một cách tự giác, tích cực tự lực. Phương pháp dạy học nêu vấn đề nhằm phát huy cao độ sự cộng tác giữa dạy và học.

Trong quá trình dạy học, nếu sinh viên chỉ tập hoàn thành những bước riêng biệt của việc giải quyết vấn đề thì họ sẽ không biết cách giải quyết tất cả các bước một cách hoàn chỉnh. Và do đó, khi ra đời họ sẽ gặp nhiều khó khăn khi phải tự lực giải quyết những vấn đề lớn, phức tạp do thực tiễn nghề nghiệp đặt ra sau này. Vì vậy, trong quá trình dạy học ở đại học, người ta sử dụng kiểu phương pháp nêu vấn đề.

Thực chất của dạy học nêu vấn đề là việc giáo viên đặt câu hỏi hoặc nêu vấn đề và bài toán có vấn đề, còn sinh viên thì tự lực suy nghĩ, thảo luận, giải đáp dưới sự định hướng của giáo viên. Quá trình suy nghĩ, thảo luận, giải đáp là điều kiện tốt để kích thích tính năng động sáng tạo, sự độc lập suy nghĩ, sinh viên dần dần tiếp thu kinh nghiệm hoạt động sáng tạo hình thành phong cách học tập và làm việc mới.

Trong quá trình đó, giáo viên vừa là người cung cấp thông tin, truyền đạt kiến thức (bằng cách nêu vấn đề) để sinh viên lĩnh hội, vừa là người kích thích tự giác, tích cực suy nghĩ sáng tạo của sinh viên trong học tập đồng thời tạo ra bầu không khí dân chủ giữa thầy và trò để đạt hiệu quả cao trong học tập.

Tuy nhiên, cần lưu ý trong quá trình đó giáo viên không phải là người độc quyền đưa ra các vấn đề và phương pháp giải quyết các vấn đề đó mà cần khêu gợi cho sinh viên suy nghĩ, tìm tòi sáng tạo để đưa ra cách giải quyết mới, ý tưởng mới. Thậm chí trong các ý tưởng mới đó lại là một vấn đề mới được đặt ra và có thể vấn đề mới đó vượt qua khả năng kiểm soát của thầy, đòi hỏi thầy phải tiếp tục nghiên cứu để làm sáng tỏ. Chính vì vậy, Anbe Anhxtanh đã viết: “Khi tôi giảng, tôi tạo điều kiện để sinh viên có thể dạy tôi”. Như vậy, dạy học theo phương pháp nêu vấn đề là quá trình dạy cho sinh viên không những nắm được những tri thức cần thiết trong chương trình đào tạo mà cao hơn thế nữa là biết vận dụng những tri thức đó vào để giải quyết các vấn đề và tình huống gặp phải trong học tập và công tác sau này. Cũng chính vì lẽ đó mà có tác giả lại nghiên cứu cách dạy học nêu vấn đề theo một khía cạnh mới đó là phương pháp dạy học xử lý tình huống hành động.

Rõ ràng là, điểm mấu chốt của phương pháp dạy học nêu vấn đề chính là “phương pháp dạy phương pháp”, đó là một phương pháp dạy đại học hiện đại. Tác động của thầy dù là quan trọng đến đâu, có hiệu lực đến mấy vẫn là ngoại lực, vẫn chỉ là hỗ trợ, thúc đẩy, xúc tác, tạo điều kiện. Sức tự học, tự nghiên cứu của sinh viên dù còn yếu kém đến đâu vẫn là nội lực quyết định sự phát triển của bản thân người học. Yêu cầu cuối cùng của phương pháp dạy học này là không chỉ truyền thụ cho sinh viên một lượng tri thức khoa học cần thiết mà cái cần đạt tới là giáo dục, xây dựng cho sinh viên có một phương pháp khoa học trong nghiên cứu tìm hiểu và giải quyết mọi vấn đề gặp phải trong quá trình học tập trước mắt và trong quá trình công tác sau này.

Khi áp dụng phương pháp dạy học này, có ý kiến cho rằng vai trò của giáo viên được giảm nhẹ. Ngược lại, nếu xét về bản chất của phương pháp, ta thấy công việc của người thầy trở nên cực kỳ khó khăn. Thầy phải nghiên cứu cho một bài giảng công phu hơn, phải kết hợp tốt chuyên môn khoa học và năng lực sư phạm. Lênin đã từng nói: “Không ai thay thế được ông thầy trong nhà trường”. Như vậy, người giáo viên có vai trò quyết định trong việc thực hiện phương pháp dạy học này, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo.

2. Đặc trưng của phương pháp dạy học nêu vấn đề.

Phương pháp dạy học nêu vấn đề là một hệ phương pháp phức hợp, có 3 đặc trưng cơ bản:

- Thứ nhất, phương pháp này bao gồm (một hoặc một chuỗi) vấn đề nhận thức chứa đựng mâu thuẫn giữa cái cho và cái tìm, được cấu trúc một cách sư phạm làm cho mâu thuẫn mang tính chất Ơrixtic, chứ không phải là tái hiện, đó là bài toán nêu vấn đề Ơrixtic, hạt nhân của phương pháp dạy học này.

- Thứ hai, chính mâu thuẫn Ơrixtic của bài toán hoặc của vấn đề đã được sinh viên tự giác chấp nhận như một yêu cầu bên trong, bức thiết, phải giải quyết bằng được, lúc đó sinh viên được đặt trong tình huống có vấn đề.

- Thứ ba, trong và bằng cách tổ chức giải bài toán Ơrixtic, giải quyết vấn đề, sinh viên chiếm lĩnh được cả kiến thức, cách thức giải và cả niềm vui sướng của nhận thức.

3. Bài toán Ơrixtic.

* Đặc điểm cơ bản của bài toán Ơrixtic trong dạy học nêu vấn đề - Ơrixtic.

Như chúng ta đã biết, bài toán Ơrixtic giữ vai trò chủ đạo trung tâm của hệ dạy học phức hợp này. Hệ phương pháp này có thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào việc có xây dựng thành công hay không bài toán Ơrixtic của nó.

Thứ nhất, bài toán Ơrixtic phải xuất phát từ cái quen thuộc, vừa sức sinh viên, không dễ quá hoặc không quá khó.

Thứ hai, bài toán không mang tính tái hiện đơn thuần, mà đòi hỏi sinh viên phải xử lý được các dữ kiện “cho” của bài toán, tìm tòi phát hiện, để đi đến đáp số hay các cách giải quyết vấn đề hợp lý, đúng đắn. Nói cách khác, bài toán phải chứa đựng một chướng ngại nhận thức, buộc sinh viên phải tự lực vượt qua.

Vì vậy, mâu thuẫn chủ chốt của bài toán phải mang tính Ơrixtic, kích thích sự tìm tòi, phát hiện của sinh viên, đặt sinh viên vào tình huống có vấn đề. Nghĩa là ta phải cấu trúc lại mâu thuẫn của bài toán, sao cho nó mang tính ơrixtic. Đây là đặc điểm quan trọng nhất.

* Cách thiết kế mâu thuẫn chủ chốt của bài toán Ơrixtic.

Để xây dựng mâu thuẫn chủ chốt của bài toán có nghĩa là xây dựng tình huống có vấn đề của nó, có bốn cách thức cơ bản như sau: 

Thứ nhất, xây dựng tình huống nghịch lý: Là những tình huống trái khoáy, ngược đời, trái với lẽ thường được mọi người công nhận.

Thứ hai, xây dựng tình huống bế tắc: Là những tình huống tưởng như không thể vượt qua nổi. Trong khoa học, đó là trường hợp mà thoạt đầu người ta không thể lấy lý thuyết cũ mà giải thích được. Trong văn học nghệ thuật, đó là khi kịch tính của các số phận, của các nhân vật phát triển đến xung đột tột độ mà không tìm ra lối thoát, diễn biến tâm lý phức tạp, gặp chướng ngại có vẻ như không thể vượt qua nổi.

Thứ ba, tình huống lựa chọn: Mâu thuẫn có thể xuất hiện khi ta đứng trước một sự lựa chọn rất khó khăn ta chỉ được chọn một giải pháp trước hai hay nhiều phương án giải quyết, mà cái nào cũng có vẻ có lý, có sức háp dẫn.

Thứ tư, xây dựng tình huống “Tại sao” hay nhân - quả: Đó là trường hợp đi tìm nguyên nhân của một kết quả, bản chất của một hiện tượng, nguồn gốc- quy luật của một sự kiện, động cơ sâu xa của một hành vi.

Tóm lại, người giáo viên có thể đặt trước sinh viên một hoặc nhiều mâu thuẫn Ơrixtic thuộc cùng một loại hoặc thuộc nhiều loại khác nhau trong sự phối hợp khéo léo và nhất thiết phải xuất phát từ mục đích dạy học và nội dung của bài học mà thiết kế bài toán mâu thuẫn của nó. Những mâu thuẫn hay tình huống Ơrixtic được cấu trúc một cách sư phạm chắc chắn sẽ lôi cuốn sinh viên và đạt được hiệu quả cao trong hoạt động dạy và học.

PHƯƠNG THẢO